United Nations High Commissioner for Refugees

Staatlozen

© UNHCR/S. Boness

Miljoenen staatlozen zitten gevangen in een juridisch vacuüm en beschikken slechts over beperkte fundamentele rechten

Miljoenen staatlozen zitten gevangen in een juridisch vacuüm en beschikken slechts over beperkte fundamentele rechten.
Nationaliteit verwijst naar de juridische band tussen een staat en een individu. Maar er zijn ook mensen die geen nationaliteit hebben: staatlozen. Zij worden door geen enkele staat als een van hun staatsburgers beschouwd. Hoewel staatlozen ook vluchtelingen kunnen zijn, gaat het om twee afzonderlijke categorieën.

Staatloosheid heeft verschillende oorzaken. Het kan het gevolg zijn van discriminatie van minderheidsgroepen in de nationaliteitswetgeving. Een andere oorzaak van staatloosheid kan zijn dat niet alle ingezetenen tot de staatsburgers werden gerekend op het ogenblik van de onafhankelijkheidsverklaring van een staat. Ook wetsconflicten tussen staten kunnen oorzaken zijn.

Wereldwijd hebben naar tenminste 10 miljoen mensen te maken met het complexe probleem van staatloosheid. Het heeft een immense impact op hun leven. Het bezitten van een nationaliteit is immers van wezenlijk belang om volwaardig te kunnen deelnemen aan de samenleving en is een basisvoorwaarde voor het verkrijgen en kunnen uitoefenen van alle mensenrechten.

Hoewel ieder individu verondersteld wordt te beschikken over fundamentele mensenrechten, zijn sommige rechten uitsluitend voorbehouden aan de burgers van een land. Een voorbeeld daarvan is het stemrecht. Mensen zonder nationaliteit kunnen niet stemmen. Het meest zorgwekkend is dat ook tal van andere rechten van staatlozen worden geschonden. Zo kunnen ze vaak geen officiële identiteitspapieren krijgen, kunnen ze vanwege hun staatloosheid worden vastgehouden, en krijgen ze in sommige gevallen geen toegang tot onderwijs, gezondheidszorg of de arbeidsmarkt.

Gezien de ernst van het probleem nam de VN in 1954 het Verdrag aan over de betekenis van de erkenning van staatloosheid. Het probleem van staatloosheid kan worden vermeden door degelijke wetgeving en passende procedures te maken rond nationaliteit en door een universele geboorteregistratie. UNHCR heeft de opdracht om samen met overheden staatloosheid te voorkomen, om eventuele problemen op te lossen en de rechten van staatlozen te beschermen. Een eerste stap in de goede richting is dat veel staten het Verdrag van 1961 tot Beperking van Staatloosheid hebben ondertekend.

Wat is staatloosheid?

Er zijn 2 soorten staatloosheid: de jure en de facto. De jure staatlozen worden juridisch – dus volgens de wetten van een land – niet als staatsburgers beschouwd. In sommige gevallen heeft iemand wel een officiële nationaliteit, maar heeft hij of zij niet alle rechten. Deze toestand wordt de facto staatloosheid genoemd. Een de facto staatloze heeft in de praktijk niet alle rechten die staatsburgers normaal hebben. Ze hebben bijvoorbeeld niet het recht om naar het land terug te keren en zelfs niet om er te verblijven. Het onderscheid tussen de jure en de facto staatloosheid is niet altijd even duidelijk. Miljoenen mensen in de wereld zitten in dit juridische vacuüm gevangen.

Oorzaken van staatloosheid

Belangrijke oorzaken van staatloosheid zijn vaak discriminatie en gaten in de wetgeving met betrekking tot nationaliteit. Staten zijn verantwoordelijk voor de deze wetgeving en ze beslissen uiteindelijk zelf wie staatsburger is en wie niet. Voor het nemen van die beslissing gaan ze uit van de band die de persoon heeft met het land door geboorte, afkomst of verblijf.

Nationaliteitswetgeving zorgt voor veel problemen. Bijvoorbeeld: als een kind tijdens een vakantie in een ander land geboren wordt, dan heeft hij niet automatisch de nationaliteit van dat desbetreffende land. Maar hij krijgt ook niet de nationaliteit van het land waar zijn ouders wonen, want daar is hij tenslotte niet geboren.

Een andere situatie is als een land uiteen valt in verschillende nieuwe staten. Zij moeten dan elk aangeven wie zij als burgers van de staat beschouwen. Daar kan grote onduidelijkheid over bestaan, waardoor mensen buiten de wet vallen en zo staatloos worden. Daarnaast is het in sommige landen wettelijk mogelijk om een burger zijn nationaliteit te ontnemen, zelfs wanneer de betrokkene als gevolg daarvan staatloos wordt. Er is ook een risico op staatloosheid als een persoon afstand moet doen van zijn oude nationaliteit als voorwaarde om een nieuwe nationaliteit te krijgen.

Vroeger werd bij het toetsen van de nationaliteitscriteria vaak uitgegaan van etniciteit, wat leidde tot de uitsluiting van een grote groep mensen. Latere wetgevingen steunden voor het bepalen van de nationaliteit vaak op overdracht: ouders dragen hun staatloosheid ‘erfelijk’ over op hun kinderen. In de praktijk is gelijkheid voor de wet geen garantie dat een burger ook nationaliteitsrechten heeft. Bijvoorbeeld wanneer de autoriteiten weigeren identiteitsdocumenten te verstrekken aan burgers op basis van etniciteit, taal of godsdienst.

In heel wat landen hebben vrouwen niet dezelfde rechten op een nationaliteit als mannen. Wanneer vrouwen hun nationaliteit niet kunnen overdragen, lopen hun kinderen een groter risico om staatloos te worden dan wanneer ze de nationaliteit van hun vader niet wettelijk kunnen verwerven, of wanneer de vader geen nationaliteit voor zijn kind(eren) kan of wil aanvragen. Bovendien kan een vrouw in sommige landen haar nationaliteit niet aan haar buitenlandse man overdragen.

Omdat ieder jaar miljoenen geboorten niet worden aangegeven, neemt ook hierdoor het risico van staatloosheid toe. De geboorteakte is van cruciaal belang voor iemands nationaliteit, omdat daarop de afkomst en de geboorteplaats vermeldt staan.

Problemen ten gevolge van staatloosheid

Het is lastig voor te stellen dat sommige mensen in een “juridisch niemandsland” leven. De honderden miljoenen mensen die wel een nationaliteit hebben, staan maar zelden stil bij de vele situaties in het dagelijkse leven waarbij nationaliteit een rol speelt.

Iemand zonder staatsburgerschap loopt tegen verschillende problemen aan. Hij of zij kan bijvoorbeeld niet stemmen in het land waar diegene woont. Maar ook reizen naar een ander land is praktisch onmogelijk als je geen paspoort of andere reisdocumenten kan krijgen. Om die reden worden sommige staatlozen overal als illegale immigranten beschouwd: ze worden langdurig of onbeperkt vastgehouden, of worden van het ene land naar het andere gestuurd.

Ook heel wat basisdiensten worden verstrekt op basis van nationaliteit. Om in aanmerking te komen voor onderwijs, gezondheidszorg, sociale zekerheid en een pensioen moet de betrokkene staatsburger zijn van het land waar hij of zij verblijft. Eveneens hebben staatlozen in veel gevallen niet het recht om in het land waar ze verblijven te werken. Bovendien is het voor personen zonder nationaliteit zo goed als onmogelijk om officieel te huwen of de geboorte van hun kind te laten registreren.

Discriminatie is niet alleen een oorzaak, maar ook een gevolg van staatloosheid. Het achterstellen van hele bevolkingsgroepen leidt tot wanhoop en frustratie. De spanningen lopen op en leiden tot maatschappelijke onrust, conflicten, gedwongen verhuizingen en regionale instabiliteit. Om de verregaande gevolgen van staatloosheid tegen te gaan, heeft de internationale gemeenschap besloten dat iedereen recht heeft op een nationaliteit. Maar voor veel mensen is dat nog lang geen realiteit.

Hoe helpt UNHCR staatlozen?

UNHCR helpt staatlozen op verschillende manieren. Het werk is onder te verdelen in 4 categorieën:

  1. Identificatie: we verzamelen informatie over het aantal gevallen van staatloosheid, de omvang, oorzaken en gevolgen.
  2. Preventie: we proberen de oorzaken van staatloosheid tegen te gaan en moedigen de toetreding aan tot het Verdrag van 1961 tot beperking van staatloosheid.
  3. Beperking: we ondersteunen wetswijzigingen en betere procedures zodat staatlozen een nationaliteit kunnen verwerven, we helpen staatlozen om deze nieuwe mogelijkheden te benutten.
  4. Bescherming: we interveniëren om staatlozen te helpen hun rechten uit te oefenen en moedigen de toetreding aan tot het Verdrag van 1954 betreffende de status van staatlozen.

Vanaf 1994 gaf via een reeks resoluties de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties aan UNCHR officieel de opdracht om staatloosheid wereldwijd te voorkomen en terug te dringen en om de rechten van staatlozen te beschermen. De Algemene Vergadering had 20 jaar eerder al aan UNHCR gevraagd om bijstand te verlenen aan mensen, op grond van het VN-verdrag van 1961 tot beperking van staatloosheid.

Het uitvoerend comité van UNHCR heeft in 2006 richtlijnen geformuleerd met betrekking tot de manier waarop deze opdracht praktisch moet worden uitgevoerd. Hierin wordt UNHCR verzocht de samenwerking met overheden, andere VN-organisaties en NGO’s te versterken, om zo het probleem van staatloosheid gericht aan te pakken.

Lees hier meer over onze campagne tegen staatloosheid.

Staatloosheid - Greg Constantine

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Naar schatting  leven er wereldwijd tenminste 10 miljoen staatlozen.

» Naar de factsheet

Lancering rapport 'Staatloosheid in Nederland'

UNHCR heeft onderzoek gedaan naar het aantal staatlozen in Nederland en hun situatie. 

» meer

Symposium on Statelessness

Symposium on Statelessness

URL: www.unhcr.nl/over-unhcr/wie-helpen-we/staatlozen.html?L=0nvv%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%22%5C%5C%5C%22
copyright © 2001-2014 UNHCR - all rights reserved.